Jak nadać grupie nazwę obejmującą jej wspólne właściwości?
Nazwa grupy powinna działać jak krótki uchwyt pamięci: przywoływać jej zawartość, a zarazem wskazywać, co łączy należące do niej elementy. Dobra etykieta nie jest ozdobnym hasłem ani pierwszym skojarzeniem. Powinna streszczać zasadę organizującą grupę tak, aby po jej usłyszeniu można było przewidzieć przynajmniej część elementów i rozpoznać, co do niej nie pasuje.
Najpierw określ, co właściwie mają wspólnego elementy. Ich podobieństwo może dotyczyć funkcji, budowy, pochodzenia, kolejności występowania, warunków użycia albo skutku, który wywołują. Te kryteria prowadzą do różnych nazw. Zestaw „definicja, przykład, kontrprzykład” można nazwać „narzędziami wyjaśniania pojęcia”, lecz także „sposobami sprawdzania zakresu pojęcia”. Obie etykiety są poprawne, ale każda kieruje uwagę na inną właściwość. Wybierz tę, która najlepiej służy celowi nauki.
Pomocne jest odróżnienie tematu grupy od reguły grupy. Temat odpowiada na pytanie: „Czego dotyczą te elementy?”. Reguła wyjaśnia: „Dlaczego zostały połączone właśnie tutaj?”. Na przykład „rodzaje pamięci” wskazują obszar, ale nie mówią, według czego dokonano podziału. Nazwa „pamięć według czasu przechowywania informacji” jest bardziej użyteczna, ponieważ ujawnia zasadę klasyfikacji. Jeśli to możliwe, umieszczaj w etykiecie zarówno kategorię, jak i kryterium.
Warto formułować nazwę w taki sposób, by nie była ani zbyt ogólna, ani przesadnie szczegółowa. „Zagadnienia z biologii” niewiele pomaga, ponieważ może obejmować niemal wszystko. Z kolei „trzy procesy zachodzące w komórce X w fazie Y” może być tak wąska, że nie da się jej zastosować poza jednym przykładem. Praktyczna nazwa mieści się między tymi skrajnościami: obejmuje wspólną cechę, ale nie udaje pełnego opisu każdego elementu.
Dobrym testem jest próba dokończenia zdania: „Wszystkie te elementy są przykładami…”. Jeśli naturalnie pojawia się określenie opisujące funkcję lub relację, prawdopodobnie jesteś blisko właściwej nazwy. Następnie dokończ drugie zdanie: „Nie należy tu element, który…”. Ta odpowiedź pomaga wykryć zbyt szeroką etykietę. Jeżeli nie potrafisz wskazać sensownego wyłączenia, nazwa może być zbyt pojemna.
Nie zawsze najlepszą etykietą jest pojedyncze słowo. W nauce szczególnie przydatne bywają krótkie frazy zawierające czasownik lub relację, na przykład „czynniki zwiększające ryzyko”, „reakcje prowadzące do powstania produktu” albo „argumenty podważające tezę”. Takie nazwy przypominają nie tylko, co należy do grupy, ale również co te elementy robią. Dzięki temu łatwiej później wykorzystać je podczas rozwiązywania zadania, pisania odpowiedzi czy wyjaśniania zjawiska.
Możesz też tworzyć etykiety dwuczłonowe. Pierwszy człon wskazuje dziedzinę, drugi — zasadę połączenia, na przykład „style uczenia się — sposób przetwarzania informacji” albo „dowody historyczne — rodzaj źródła”. Taka konstrukcja ogranicza ryzyko pomylenia grup o podobnej treści. Jest szczególnie użyteczna wtedy, gdy jeden element mógłby należeć do kilku kategorii zależnie od przyjętego punktu widzenia.
Po nadaniu nazwy sprawdź ją w trzech sytuacjach:
- czy pozwala szybko odtworzyć większość zawartości grupy;
- czy odróżnia tę grupę od sąsiednich grup;
- czy nadal ma sens, gdy zmienisz kolejność elementów lub dodasz nowy przykład.
Jeśli etykieta nie spełnia któregoś warunku, nie musisz przebudowywać całej notatki. Często wystarczy zmienić jeden rzeczownik na bardziej precyzyjny, dodać kryterium albo zastąpić nazwę opisującą temat nazwą opisującą działanie. Traktuj etykietę jak narzędzie robocze: ma pomagać w myśleniu, a nie brzmieć efektownie. Najlepsza nazwa sprawia, że grupa staje się łatwa do przywołania, rozpoznania i użycia w nowym pytaniu.
Jak tworzyć poziomy od ogólnej kategorii do szczegółowego przypadku?
Poziomy porządkowania tworzą drabinę: na dole znajduje się konkretny przypadek, wyżej pojęcie obejmujące kilka podobnych przypadków, a jeszcze wyżej ogólna kategoria wskazująca szerszy obszar. Taka konstrukcja pozwala przechodzić od odpowiedzi na pytanie „co to jest?” do odpowiedzi „do jakiej klasy należy?” i „czym różni się od innych elementów tej klasy?”. Najważniejsze jest zachowanie relacji nadrzędności: każdy szczebel powinien obejmować niższy, ale nie może być z nim tożsamy.
Budowanie hierarchii zacznij od pojedynczego przykładu. Opisz jego cechy, zastosowanie lub przebieg, a następnie poszukaj innych obiektów, które można rozpatrywać według tej samej zasady. Z kilku takich przypadków wyodrębnij pojęcie pośrednie. Dopiero potem sprawdź, czy podobne pojęcia da się połączyć w kategorię nadrzędną. Ruch od szczegółu do ogółu pomaga uniknąć pustych, zbyt szerokich definicji, ponieważ każda kategoria wyrasta z rzeczywistych przykładów.
Przykładowo, w biologii możesz rozpocząć od neuronów czuciowych siatkówki. Są one konkretnym przypadkiem komórek odbierających sygnały. Kolejny poziom stanowią receptory, czyli struktury reagujące na określony bodziec, a jeszcze wyższy — elementy układu nerwowego uczestniczące w odbiorze informacji. Każdy szczebel dodaje zakres, lecz zarazem traci część szczegółów. Dzięki temu łatwiej zobaczyć, co jest cechą jednostkową, co typową właściwością podgrupy, a co zasadą wspólną dla całej kategorii.
Pomocne jest tworzenie hierarchii w dwóch kierunkach. Najpierw wykonaj uogólnianie: zapytaj, jaki szerszy zbiór obejmuje dany element. Następnie przeprowadź uszczegółowienie: wypisz przykłady należące do wskazanej kategorii. Jeżeli nie potrafisz zejść z poziomu ogólnego do konkretnych przypadków, pojęcie może być zbyt mgliste. Jeżeli nie potrafisz przejść od przypadku do szerszej klasy, prawdopodobnie skupiasz się na cesze jednostkowej, która nie organizuje większego fragmentu materiału.
Nie każda hierarchia musi mieć jeden obowiązujący porządek. Ten sam materiał można układać według budowy, funkcji, skali, chronologii albo warunków zastosowania. W chemii cząsteczkę można umieścić w strukturze opartej na składzie, reaktywności lub roli w procesie. Wybierz tę ścieżkę, która odpowiada zadaniu. Jeśli przygotowujesz się do rozpoznawania obiektów, korzystniejszy będzie podział według cech widocznych. Jeśli uczysz się rozwiązywania problemów, lepszy okaże się porządek oparty na funkcji i sposobie działania.
Sprawdzaj każdy poziom trzema pytaniami: co obejmuje?, czym różni się od poziomu sąsiedniego? oraz po czym rozpoznam przypadek należący do tej kategorii? Odpowiedzi powinny stawać się bardziej ogólne przy przechodzeniu ku górze i bardziej konkretne przy schodzeniu w dół. Jeśli dwa sąsiednie szczeble opisują niemal dokładnie to samo, usuń jeden z nich albo zmień kryterium podziału.
- zapisz konkretny przypadek,
- wskaż cechę łączącą go z podobnymi przypadkami,
- utwórz pojęcie pośrednie,
- połącz kilka takich pojęć w kategorię nadrzędną,
- sprawdź hierarchię, podając nowy przykład i kontrprzykład.
Na koniec spróbuj odtworzyć strukturę bez patrzenia w notatki. Wymień kategorię ogólną, zejdź do wybranej podkategorii i dopiero wtedy przywołaj konkretny przypadek. Następnie wykonaj drogę odwrotną. Jeżeli potrafisz przełączać się między poziomami bez gubienia relacji, hierarchia nie jest już dekoracją notatki, lecz mapą rozumienia. To właśnie ona pozwala szybko ustalić, gdzie umieścić nową informację i jak połączyć ją z wcześniej poznanym materiałem.
Brak produktów w koszyku.