Jak skracać wyliczenia bez zniekształcania ich znaczenia?
Wyliczenie nie zawsze służy jedynie przekazaniu kilku podobnych informacji. Czasem pokazuje różnorodność zjawiska, innym razem buduje argument, przedstawia etapy działania albo wskazuje kilka możliwych konsekwencji. Dlatego przed skróceniem trzeba ustalić, po co autor wymienił poszczególne elementy. Dopiero wtedy można zdecydować, czy wystarczy kategoria nadrzędna, czy należy pozostawić część składników w brzmieniu zbliżonym do oryginału.
Najbezpieczniejsze uogólnienie opiera się na wspólnej cesze wszystkich elementów, a nie na przypadkowym skojarzeniu. Jeśli tekst wymienia „mapy, przewodniki i aplikacje nawigacyjne”, możesz napisać o „narzędziach ułatwiających orientację w terenie”. Taka wersja zachowuje funkcję wymienionych przedmiotów. Gdyby jednak wśród składników znalazła się papierowa mapa używana jako przykład rozwiązania niewymagającego dostępu do internetu, samo określenie „narzędzia cyfrowe” wypaczyłoby sens.
Warto również rozróżnić wyliczenie otwarte od zamkniętego. Sformułowania „między innymi”, „na przykład” lub „takie jak” sygnalizują, że autor podaje tylko część możliwości. W streszczeniu można wtedy użyć kategorii ogólnej, na przykład: „tekst wskazuje kilka sposobów ograniczania zużycia energii”. Jeśli natomiast źródło wyraźnie podaje pełny zestaw, jego skrócenie do słowa „różne sposoby” może usunąć ważną informację o zakresie. W takiej sytuacji lepiej wymienić najważniejsze elementy albo zastosować formułę „trzy podstawowe sposoby”.
Szczególnej ostrożności wymagają wyliczenia, w których składniki mają różną rangę. Jeżeli pierwszy przykład jest przedstawiony jako główna przyczyna, a kolejne jako czynniki dodatkowe, nie należy spłaszczać ich do równorzędnej listy. Pomagają konstrukcje takie jak „przede wszystkim”, „a także”, „w mniejszym stopniu” czy „dodatkowo”. Dzięki nim skrót zachowuje hierarchię informacji. Podobnie trzeba postąpić wtedy, gdy autor przechodzi od zjawisk częstych do wyjątkowych albo od skutków bezpośrednich do odległych.
- Połącz elementy, gdy mają tę samą funkcję i nie różnią się znaczeniem istotnym dla argumentu.
- Zachowaj wybrany składnik, gdy stanowi przykład szczególnie charakterystyczny, skrajny lub nieoczywisty.
- Podkreśl kolejność, gdy lista przedstawia etapy, narastanie zjawiska albo układ od przyczyny do skutku.
- Nie używaj „i tak dalej”, jeśli nie wiadomo, jakie informacje zostały pominięte lub czy lista była zamknięta.
Przydatna jest także próba odtworzenia listy po przeczytaniu skrótu. Zadaj sobie pytanie, czy odbiorca potrafiłby przewidzieć, jakie przykłady obejmuje użyta kategoria. Jeśli określenie jest zbyt szerokie, doprecyzuj je jednym rzeczownikiem lub krótkim przykładem. Zamiast „problemy społeczne” napisz „problemy związane z ubóstwem, wykluczeniem i dostępem do edukacji”, o ile właśnie te obszary pojawiają się w tekście i są potrzebne do zrozumienia jego myśli.
Ostatecznie dobre skrócenie wyliczenia nie polega na usunięciu jak największej liczby słów. Chodzi o zachowanie informacji, która decyduje o kierunku argumentu, zakresie opisu i charakterze przedstawionych przykładów. Jeśli po redukcji nadal wiadomo, czego dotyczy lista, jakie pełni zadanie i które różnice są istotne, uogólnienie spełnia swoją funkcję.
Jak zachować stopień pewności wyrażony w oryginale?
W streszczeniu trzeba zachować nie tylko informację, lecz także siłę, z jaką autor ją przedstawia. Zdanie oznajmujące, przypuszczenie, hipoteza i ostrożny wniosek nie są równoważne. Jeśli oryginał mówi, że coś „dowodzi”, nie można napisać, że jedynie „sugeruje”. Z kolei ostrożnego przypuszczenia nie należy zamieniać w pewne twierdzenie. Taka zmiana może całkowicie zniekształcić stanowisko autora, nawet gdy pozostałe fakty zostały odtworzone poprawnie.
Najpierw zaznacz w tekście wyrażenia, które sygnalizują stopień pewności. Należą do nich czasowniki, przysłówki i konstrukcje modalne, na przykład: z pewnością, niewątpliwie, prawdopodobnie, być może, wydaje się, można przypuszczać, autor twierdzi, autor rozważa możliwość. Znaczenie mają także formy gramatyczne. „Badania wykazały” brzmi kategorycznie, natomiast „badania mogą wskazywać” pozostawia przestrzeń dla innych interpretacji. W parafrazie zachowaj tę różnicę, nawet jeśli wymaga to użycia mniej efektownego, ale dokładniejszego sformułowania.
Pomocne jest rozróżnienie kilku poziomów pewności:
- pewność: autor przedstawia informację jako ustaloną lub bezsporną;
- wysokie prawdopodobieństwo: tekst wskazuje mocne przesłanki, lecz nie formułuje absolutnej pewności;
- możliwość: autor dopuszcza dane wyjaśnienie, ale go nie rozstrzyga;
- brak rozstrzygnięcia: tekst pokazuje pytanie, wątpliwość albo konkurencyjne stanowiska.
Porównaj dwa przykłady. Oryginał: „Wzrost temperatury może przyczyniać się do szybszego parowania wody”. Poprawne streszczenie brzmi: „Autor wskazuje, że wyższa temperatura może przyspieszać parowanie wody”. Wersja „Wyższa temperatura przyspiesza parowanie” jest już mocniejsza, bo usuwa zastrzeżenie. Podobnie zdanie „Analiza prawdopodobnie potwierdza wpływ snu na pamięć” nie powinno zostać skrócone do „Analiza potwierdza wpływ snu na pamięć”. Zniknięcie słowa „prawdopodobnie” zmienia wymowę wniosku.
Uważaj również na bezosobowe konstrukcje i źródło sądu. „Zdaniem badaczy” oznacza, że streszczasz czyjąś opinię, a nie przedstawiasz własny fakt. Możesz napisać: „Badacze uznają rozwiązanie za skuteczne” albo „Autor tekstu twierdzi, że rozwiązanie jest skuteczne”. Nie pisz po prostu: „Rozwiązanie jest skuteczne”, jeśli oryginał nie potwierdza tego samodzielnie. W razie potrzeby zachowaj czasownik wprowadzający: autor sugeruje, argumentuje, przypuszcza, podkreśla, kwestionuje.
Na końcu wykonaj kontrolę modalności. Zestaw każde ważne twierdzenie z pierwowzorem i zapytaj: czy nie zamieniłem możliwości w fakt, opinii w prawdę, pytania w odpowiedź albo ostrożnego wniosku w kategoryczną deklarację? Jeśli streszczenie brzmi bardziej stanowczo niż tekst źródłowy, osłab je odpowiednim określeniem. Jeśli natomiast nadmiernie je zmiękczyłeś, przywróć właściwy poziom pewności. Wierność obejmuje także to, jak mocno autor chce, by czytelnik uwierzył w dane twierdzenie.
Brak produktów w koszyku.