Jak korzystać z tabel, wykresów i ilustracji objaśniających treść?
Tabele, wykresy i ilustracje nie są dekoracją tekstu. Często przejmują część wyjaśnienia, którą autor ograniczył w głównym wywodzie. Dlatego czytaj je jak osobny fragment argumentacji, a nie jak dodatek oglądany po lekturze. Najpierw ustal, co przedstawia materiał, a dopiero potem próbuj interpretować szczegóły.
W przypadku tabeli zacznij od tytułu, nagłówków kolumn i jednostek. Tytuł określa zakres danych, nagłówki mówią, jakie wielkości porównujesz, a jednostki chronią przed bardzo częstym błędem: traktowaniem liczb o różnych skalach tak, jakby oznaczały to samo. Sprawdź również, czy wartości są bezwzględne, procentowe, uśrednione czy przedstawione w przeliczeniu na jedną osobę, jednostkę produktu albo określony czas.
Pomaga czytanie tabeli w trzech przejściach:
- Orientacja: rozpoznaj, jakie obiekty znajdują się w wierszach i jakie cechy opisują kolumny.
- Wzorzec: poszukaj najwyższych, najniższych, podobnych i wyraźnie odstających wartości.
- Znaczenie: sformułuj jedno zdanie wyjaśniające, co z tego porównania wynika.
Nie zakładaj, że największa liczba oznacza najważniejszy wynik. Znaczenie zależy od pytania, na które odpowiada tabela. Gdy autor zestawia kilka grup, zapytaj: co jest tu porównywane i według jakiego kryterium? Gdy pokazuje kolejne etapy procesu, sprawdź, czy wartości opisują zmianę w czasie, czy tylko różne przypadki. Zwróć uwagę na puste komórki, skróty, przypisy pod tabelą oraz oznaczenia statystyczne. Brak danych, wartość szacunkowa albo wynik obarczony błędem może istotnie ograniczać wniosek.
Wykres czytaj od osi. Najpierw rozpoznaj, co znajduje się na osi poziomej i pionowej, jaki jest kierunek wzrostu oraz czy skala zaczyna się od zera. Skrócona skala może optycznie wyolbrzymić niewielką różnicę, natomiast szeroki zakres może ją ukryć. Następnie sprawdź legendę, kolory, symbole i przedział czasu. Dopiero wtedy oceniaj nachylenie linii, odległość między słupkami albo zmianę punktów.
Wykres liniowy służy przede wszystkim do śledzenia przebiegu i tendencji, ale pojedynczy skok nie musi oznaczać trwałej zmiany. Wykres słupkowy ułatwia porównywanie kategorii, jednak podobne słupki nie zawsze różnią się w sposób istotny. Wykres punktowy może sugerować zależność, lecz sam jej nie dowodzi. Zawsze oddzielaj to, co materiał pokazuje, od tego, co można na tej podstawie wnioskować.
Ilustracje objaśniające, schematy i przekroje wymagają innego rodzaju uwagi. Najpierw rozpoznaj elementy, potem kierunki strzałek i relacje między częściami. Strzałka może oznaczać przepływ, kolejność, wpływ albo jedynie wskazanie obiektu. Nie odczytuj jej znaczenia intuicyjnie; sprawdź podpis lub opis w tekście. W schemacie procesu prześledź drogę od początku do końca, a następnie wróć do punktów rozgałęzień i sprawdź, co dzieje się w każdej alternatywie.
Warto także przetestować własne rozumienie. Zakryj podpis pod wykresem i odpowiedz, jakie pytanie mógł zadawać autor. Przy tabeli zasłoń jedną kolumnę i spróbuj przewidzieć, jakiej informacji brakuje. Przy schemacie opisz relacje bez używania terminów z podpisu. Jeśli potrafisz wskazać element, relację i wynik, materiał rzeczywiście wspiera twoje rozumienie. Jeśli widzisz tylko pojedyncze liczby, kolory lub symbole, wróć do tytułu, legendy i jednostek.
Na końcu połącz materiał z tekstem jednym zdaniem: „Ta tabela, ilustracja lub wykres pomaga zrozumieć, że…” Jeżeli zdanie brzmi zbyt ogólnie, dopisz warunek, zakres albo ograniczenie. Taka krótka synteza zamienia oglądanie w czytanie i pozwala wykryć, czy obraz naprawdę objaśnia treść.
Co zrobić, gdy wyjaśnienie zakłada znajomość wcześniejszej teorii?
Gdy autor odwołuje się do teorii, której nie znasz, problem nie polega wyłącznie na trudnym terminie. Całe wyjaśnienie może opierać się na założeniach, których tekst już nie wypowiada. W takiej sytuacji nie próbuj na siłę interpretować każdego zdania osobno. Najpierw ustal, jakiego rodzaju wcześniejszej wiedzy brakuje: definicji, modelu, twierdzenia, sposobu pomiaru czy historii sporu.
Pomaga prosty test. Zatrzymaj się przy miejscu, w którym pojawia się odwołanie, i dokończ zdanie: „Autor może to stwierdzić, ponieważ wcześniej przyjmuje, że…”. Jeśli nie potrafisz wpisać tam żadnej sensownej treści, znalazłeś lukę w zapleczu teoretycznym. Nie oznacza to jeszcze, że musisz przeczytać całą dziedzinę od początku. Trzeba jedynie określić najmniejszy fragment wiedzy, który pozwoli ponownie wejść do głównego wywodu.
Warto rozróżnić trzy poziomy zależności. Poziom podstawowy obejmuje pojęcia i rozróżnienia, bez których nie wiadomo, o czym mowa. Poziom operacyjny dotyczy reguł używania teorii: sposobu wykonywania obliczeń, interpretowania danych albo stosowania modelu. Poziom sporny obejmuje założenia i odpowiedzi na zarzuty innych autorów. Do zrozumienia pojedynczego akapitu często wystarczy pierwszy poziom, natomiast ocena argumentu może wymagać także dwóch pozostałych.
Nie musisz od razu czytać dzieła, do którego autor się odwołuje. Najpierw poszukaj w obecnej książce miejsc, gdzie teoria została przedstawiona skrótowo: definicji, ramki z podstawami, wcześniejszego rozdziału albo listy założeń. Czasem wystarczy kilka stron napisanych przez tego samego autora, ponieważ właśnie tam znajduje się wersja pojęcia używana w dalszym wywodzie. Dopiero gdy takie wyjaśnienie nie wystarcza, sięgnij po zewnętrzne źródło wprowadzające.
Dobrym rozwiązaniem jest stworzenie mapy zależności. Zapisz centralne twierdzenie, a pod nim wymień elementy, na których się opiera. Przy każdym elemencie zaznacz, czy go znasz, rozumiesz częściowo, czy nie rozumiesz wcale. Następnie wybierz tylko tę niewiadomą, która blokuje największą liczbę dalszych kroków. Dzięki temu nie zamienisz lektury jednego rozdziału w nieplanowany kurs całej dyscypliny.
- zaznacz miejsce, w którym pojawia się odwołanie do wcześniejszej teorii;
- zapisz, jaki wniosek autor chce dzięki niej uzasadnić;
- wymień brakujące założenia potrzebne do wykonania tego przejścia;
- wybierz jedno źródło wprowadzające, zamiast otwierać wiele przypadkowych materiałów;
- wróć do oryginalnego tekstu i sprawdź, czy potrafisz odtworzyć argument własnymi słowami.
Podczas uzupełniania braków pilnuj różnicy między zrozumieniem teorii a zaakceptowaniem jej założeń. Możesz poprawnie odtworzyć, jak działa dany model, a jednocześnie nie zgadzać się z tym, że opisuje rzeczywistość wystarczająco dobrze. Na pierwszym etapie chodzi o rekonstrukcję reguł gry. Dopiero później oceniaj, czy reguły są trafne, kompletne lub przekonujące.
Po powrocie do trudnego fragmentu nie czytaj go biernie. Spróbuj uzupełnić brakujące ogniwa między zdaniami i zaznacz, które wynikają z teorii, a które są własnym krokiem autora. Jeśli potrafisz wskazać założenie, zastosowaną regułę i otrzymany wniosek, wcześniejsza teoria przestaje być ukrytą barierą. Staje się narzędziem, które możesz świadomie wykorzystać albo poddać krytycznej ocenie.
Brak produktów w koszyku.